TRIPP və Avrasiya bağlantısının strateji şəkildə yenidən qurulması

Cənubi Qafqaz yenidən strateji yenidən tənzimləmənin əsas mərkəzlərindən birinə çevrilir. Nəqliyyat dəhlizləri və təchizat zəncirlərinin dayanıqlılığı uğrunda qlobal rəqabətin gücləndiyi bir şəraitdə Zəngəzur dəhlizi siyasi müzakirələrdə getdikcə daha çox TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity) kimi adlandırılaraq regional infrastruktur təşəbbüsü çərçivəsindən kənara çıxır. Burada söhbət təkcə ərazilər arasında əlaqəlilikdən deyil, tranzit rıçaqlarının yenidən bölüşdürülməsindən, strateji düzənlərin yenidən müəyyənləşdirilməsindən və Avrasiyanın kritik kəsişmə nöqtəsində geosiyasi subyektivliyin möhkəmləndirilməsindən gedir.

Son iyirmi il ərzində Azərbaycanın təcrübəsi göstərir ki, Bakıda başlanmış iri infrastruktur təşəbbüsləri tez-tez qlobal əhəmiyyətli layihələrə çevrilib. Cənub Qaz Dəhlizi ilkin mərhələdə Xəzər qazının Avropa bazarlarına çatdırılması üçün nəzərdə tutulmuş diversifikasiya təşəbbüsü kimi meydana çıxmışdı. Lakin zamanla, xüsusilə geosiyasi qeyri-sabitliyin qlobal enerji axınlarını yenidən formalaşdırdığı dövrdə, bu layihə Avropanın enerji təhlükəsizliyi arxitekturasının struktur elementinə çevrildi. Regional ixrac strategiyası kimi başlayan təşəbbüs qitə miqyasında dayanıqlığın əsas sütunlarından biri oldu.

Oxşar inkişaf trayektoriyası Zəngəzur dəhlizi nümunəsində də müşahidə olunur. Regional kommunikasiyaların bərpası ideyası 44 günlük İkinci Qarabağ müharibəsinə son qoyan və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü bərpa edən 9–10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatda rəsmi şəkildə təsbit edildi. İqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin açılması ilə bağlı müddəa təsadüfi deyildi. Bu, Bakının postmünaqişə mənzərəsini uzunmüddətli regional qarşılıqlı asılılıq çərçivəsinə çevirmək baxışını əks etdirirdi. Prezident İlham Əliyev ardıcıl şəkildə vurğulayıb ki, bu dəhliz təkcə Azərbaycan üçün deyil, Ermənistan və daha geniş region üçün də iqtisadi dividendlər yaradacaq və əlaqəliliyi sıfır məbləğli alət deyil, sabitləşdirici mexanizm kimi təqdim edəcək.

Bu gün Zəngəzur dəhlizi Çin və Mərkəzi Asiyanı Cənubi Qafqaz və Türkiye vasitəsilə Avropa ilə birləşdirən Transxəzər marşrutunun, yəni Orta Dəhlizin mühüm qolu kimi geniş şəkildə müzakirə olunur. Məhz bu nöqtədə əsas qlobal aktorların maraqları kəsişir.

Çin üçün Orta Dəhliz Kəmər və Yol Təşəbbüsünün qərb istiqaməti ilə uzlaşır. Geosiyasi parçalanmanın ənənəvi şimal marşrutlarını çətinləşdirdiyi bir şəraitdə Pekin Avropa bazarlarına quru yoluyla çıxışını şaxələndirməkdə ciddi maraqlıdır. Cənubi Qafqaz seqmenti Avrasiya ticarət axınlarında çevikliyi artırmaq və sistem risklərini azaltmaq qabiliyyətinə malik alternativ arteriya rolunu oynayır. Bu dəhliz boyunca sabitlik tranzit sürətinə, sığorta xərclərinə və uzunmüddətli investisiya hesablamalarına birbaşa təsir göstərir.

Birləşmiş Ştatlar üçün strateji məntiq fərqlidir, lakin eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Vaşinqtonun Cənubi Qafqazda yenilənmiş fəallığı, o cümlədən ABŞ vitse-prezidentinin səfəri kimi yüksək səviyyəli diplomatik təmaslarla vurğulanır və regionun Mərkəzi Asiyanı Avropa ilə birləşdirən formalaşmaqda olan nəqliyyat arxitekturasının bir hissəsi kimi qəbul edildiyini göstərir. Amerika baxımından şaxələndirilmiş tranzit marşrutları logistika rıçaqlarının bir istiqamətdə həddən artıq cəmlənməsi risklərini azaldır və institusional etibarlılığı təmin edə bilən dövlətlərlə tərəfdaşlığı gücləndirir. Buna görə də dəhliz yalnız kommersiya prizmindən deyil, daha geniş geosiyasi balansın struktur komponenti kimi qiymətləndirilir.

Mərkəzi Asiya dövlətləri Orta Dəhlizdə ixrac imkanlarını genişləndirmək və strateji muxtariyyətlərini artırmaq üçün fürsət görürlər. Xəzər və Cənubi Qafqaz üzərindən çıxış onlara Türkiye və Avropa bazarlarına daha birbaşa bağlantı təmin edir və dəyişən Avrasiya mənzərəsində danışıqlardakı mövqelərini möhkəmləndirir.

Avropa İttifaqı üçün əsas prioritet dayanıqlıqdır. Təchizat zəncirlərinin geosiyasi təzyiqlərlə üzləşdiyi bir dövrdə Cənubi Qafqazdan keçən şaxələndirilmiş tranzit marşrutları strateji əhəmiyyət qazanıb. Bu, Prezident İlham Əliyevin “Açıq dəhlizlər, bağlı sərhədlər. Avrasiyada əlaqəlilik və parçalanma” panelində çıxış etdiyi 62-ci Münhen Təhlükəsizlik Konfransında da aydın şəkildə öz əksini tapdı. Zəngəzur marşrutunu da əhatə edən Orta Dəhliz Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında əsas bağlantı kimi müzakirə edildi.

Eyni zamanda Avropa İttifaqının Azərbaycana yanaşması daha praqmatik xarakter alır. Şərti ritorikadan qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığa doğru keçid müşahidə olunur. Bu əməkdaşlıq enerji tərəfdaşlığı üzərində qurulmaqla yanaşı, əlaqəlilik və infrastruktur dayanıqlılığı sahələrini də əhatə edir və Azərbaycan regionun əsas strateji aktoru kimi qəbul olunur.

Bu dəyişən çərçivədə Bakının rolu daha da ön plana çıxıb. Vaşinqtonda və digər paytaxtlarda siyasətçilər və analitiklər getdikcə daha çox Azərbaycanı qlobal nəqliyyat infrastrukturunun strateji cəhətdən həssas seqmenti üçün təhlükəsizlik təminatçısı kimi xarakterizə edirlər. Cənubi Qafqaz Avrasiyanın ən mürəkkəb geosiyasi qovşaqlarından biridir və burada Rusiya, Türkiye, İran, Avropa İttifaqı, Birləşmiş Ştatlar və Çinin maraqları kəsişir. Belə bir mühitdə proqnozlaşdırıla bilənlik, ərazi nəzarəti və institusional ardıcıllıq həlledici üstünlüklərdir.

Azərbaycan özünü təkcə tranzit dövləti kimi deyil, geosiyasi baxımdan sıx mühitdə infrastrukturun fasiləsizliyini təmin edə bilən sabitləşdirici aktor kimi mövqeləndirib. Xarici maraqlı tərəflər üçün marşrutun etibarlılığı çox vaxt onun coğrafi səmərəliliyi qədər əhəmiyyətlidir. Uzunmüddətli strateji planlaşdırma, enerji diplomatiyası sahəsində təcrübə və iri miqyaslı sərhədlərarası layihələri həyata keçirmək bacarığı Bakının formalaşmaqda olan trans-Avrasiya sistemində mühüm qovşaq kimi qəbul edilməsinə töhfə verir.

Bu baxımdan Zəngəzur dəhlizi ayrı-ayrı infrastruktur layihəsi kimi deyil, daha geniş strateji kontinuumun tərkib hissəsi kimi başa düşülməlidir. Necə ki, Cənub Qaz Dəhlizi qlobal enerji təhlükəsizliyinə inteqrasiya olundu, Zəngəzur marşrutu da Avrasiya əlaqəliliyinin yeni mərhələsini möhkəmləndirə bilər. Onun yekun təsiri fiziki infrastrukturdan daha çox siyasi razılaşmaların davamlılığından, institusional təminatlardan və regional aktorların, xüsusilə Azərbaycanın coğrafi üstünlüyü dayanıqlı strateji təsirə çevirmək bacarığından asılı olacaq.

Anastasia Lavrina
Siyasi analitik