Rəy: 2025-ci ildə Azərbaycanın enerji sektoru innovativ və dinamik olub

Haaqada yerləşən və Avropa ilə onun qonşuluğunda baş verən proseslərə dair analitik materiallar təqdim edən müstəqil platforma commonspace.eu Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin (AIR Center) baş məsləhətçisi Dr. Vasif Hüseynovun məqaləsini dərc edib.

"The Daily Baku" həmin məqaləni yayımlayır.

2025-ci il Azərbaycanın enerji yolunda həlledici mərhələ kimi yadda qaldı. Uzun illər Avrasiya məkanında neft və qaz təchizatının əsas dayaqlarından biri kimi tanınan ölkə, karbohidrogen irsindən imtina etmədi, əksinə, mövcud etibarlılığını yenidən çərçivələndirərək bərpa olunan enerji mənbələrinə, elektrik enerjisi ixracına və yaşıl enerji diplomatiyasına strateji keçidi sürətləndirdi. İlin sonuna doğru Azərbaycan Avropanın qaz təhlükəsizliyində sabitləşdirici qüvvə kimi mövqeyini möhkəmləndirdi və qitələrarası təmiz enerji ötürülməsində yüksələn mərkəzə çevrildi.

İllik 25 milyard kubmetr həcmində təbii qaz ixracı Azərbaycanın enerji siyasətində mühüm rol oynamaqda davam edərək ölkənin ümumi xarici siyasətinə və geosiyasi mövqeyinə dəstək verdi. Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Azərbaycan qazı 14 ölkəyə, onlardan 10-u Avropada olmaqla, o cümlədən 8 Aİ üzv dövlətinə çatdırıldı. Avropaya gündəlik ixrac orta hesabla 35 milyon kubmetr təşkil edərək, Avropada enerji mənbələrinin şaxələndirilməsinin strateji prioritet olaraq qaldığı bir dövrdə Azərbaycanın etibarlı təchizatçı kimi reputasiyasını daha da gücləndirdi.

Bakı Avropaya qaz tədarükünü mövcud səviyyədən (təxminən 13 milyard kubmetr) artırmağa hazır olduğunu bəyan etsə də, uzunmüddətli tələbat zəmanətlərinin zəruriliyini vurğuladı. İnvestisiya sabitliyi olmadan hasilatın və boru kəməri gücünün daha da genişləndirilməsi iqtisadi baxımdan məqsədəuyğun hesab edilmir.

Prezident İlham Əliyev 8–9 dekabr tarixlərində Slovakiyaya səfəri zamanı Azərbaycanın Avropaya qaz ixracını artırmaq üçün kifayət qədər resurslara malik olduğunu bildirdi. Slovakiyalı həmkarı ilə birgə mətbuat konfransında Prezident qeyd etdi: “Yeni qaz yataqları işlənildikcə əlavə resurslar əldə edəcəyik və təbii olaraq Azərbaycan qazının həm Slovakiyaya, həm də qonşu ölkələrə daha böyük həcmdə tədarükü mümkün olacaq”.

Təbii qaz geosiyasi əhəmiyyətini qorusa da, 2025-ci ildə Azərbaycanın neft və neft məhsulları sektoru həm davamlılığı, həm də uyğunlaşmanı əks etdirdi.

2025-ci ildə Azərbaycanın xam neft hasilatı tədricən azalma tendensiyasını davam etdirərək təxminən 28,5 milyon ton səviyyəsində proqnozlaşdırıldı ki, bu da neft üstünlüyündən daha şaxələndirilmiş enerji portfelinə uzunmüddətli keçidlə uzlaşır. Neft sənayesi baxımından siyasi və iqtisadi əhəmiyyət daşıyan mühüm hadisələrdən biri Prezident İlham Əliyevin 7–8 avqust tarixlərində Vaşinqtona səfəri zamanı SOCAR ilə ExxonMobil arasında Anlaşma Memorandumunun imzalanması oldu. İqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarov Prezidentin Vaşinqton səfərindən sonra bildirib ki, ABŞ-ın enerji nəhəngi ExxonMobil-in dəstəyi ilə Azərbaycanda iri qeyri-ənənəvi neft yatağının aşkar ediləcəyinə ümid edilir. Texniki əməkdaşlıqdan kənarda bu memorandum ABŞ-ın Azərbaycanın enerji gələcəyinə iqtisadi cəlb olunmasını möhkəmləndirdi və həssas geosiyasi mərhələdə Cənubi Qafqazda investisiya etimadını gücləndirdi.

Emal və ixrac tendensiyaları daha incə dinamikaları üzə çıxardı. 2025-ci ilin ilk on ayında Azərbaycan ümumilikdə 10 650 ton benzin ixrac edib. Bunun 6 457 tonu Aİ-92, 4 196 tonu isə daha yüksək oktanlı Aİ-95 markasına aid olub. Aİ-92 benzini əsasən Türkiyəyə (47%), Əfqanıstana (36%) və Gürcüstana (17%) ixrac edilib, Aİ-95 isə yalnız Gürcüstana göndərilib. Həcm baxımından məhdud olsa da, Aİ-95 benzininin ixrac bazarlarına çıxarılması daha yüksək əlavə dəyərli məhsullara və şaxələndirilmiş təkliflərə yönəlmiş strateji addım kimi qiymətləndirildi.

2025-ci ilin dekabrı regional enerji ticarətində əlamətdar hadisə ilə yadda qaldı. İlk dəfə olaraq SOCAR yerli istehsal olan 1 220 ton Aİ-95 benzinini 22 vaqonla Ermənistana ixrac etdi. Azərbaycan ilə Ermənistan arasında ilk neft məhsulları ticarəti olan bu göndəriş rəsmi sülh müqaviləsi hələ imzalanmamışkən baş tutaraq, iqtisadi normallaşma və münaqişədən sonrakı bazar inteqrasiyası istiqamətində ehtiyatlı, lakin əhəmiyyətli addım kimi dəyərləndirildi.

Bununla yanaşı, istehsal tərəfində struktur dəyişiklikləri aydın görünürdü. Neft hasilatı tədricən azalsa da, təbii qaz artım potensialı təqdim edirdi. “Azəri–Çıraq–Günəşli”nin dərin qatlarından yeni hasilat, “Abşeron” layihəsinin 2-ci mərhələsinə doğru irəliləyiş (ildə azı 3 milyard kubmetr əlavə) və “Babək” (400 milyard kubmetr ehtiyat) və “Ümid” (ən azı 200 milyard kubmetr) kimi yataqlara yenilənmiş maraq həcm maksimalizmi deyil, sabitliyə yönəlmiş strategiyanı göstərdi.

Bərpa olunan enerji: Siyasət baxışından fiziki infrastruktura

2025-ci ili fərqləndirən əsas cəhət Azərbaycanın bərpa olunan enerji sahəsində ambisiyadan icraya sürətlə keçməsi oldu. Hökumət növbəti iki ildə ümumi gücü 2 000 MVt-dan çox, investisiya həcmi isə 2,7 milyard dollar olan ondan artıq günəş və külək stansiyasının istismara verilməsini planlaşdırdığını açıqladı. 2030-cu ilə qədər bərpa olunan enerji mənbələrinin milli enerji istehsalında payının 38 faizə çatdırılması, 2032-ci ilə qədər isə quruda və dənizdə günəş və külək enerjisinin birgə gücünün 6 QVt-dan çox olması hədəflənir.

Bu transformasiya müstəsna təbii resurslara əsaslanır. Azərbaycanın bərpa olunan enerji üzrə texniki potensialı quruda 135 QVt, dənizdə isə 157 QVt olaraq qiymətləndirilir. Xəzər dənizinin külək resursları Şimal dənizindən sonra dünyada ikinci yerdədir. 2025-ci ilin sonuna ölkədə 1 829 MVt bərpa olunan enerji gücü fəaliyyət göstərirdi ki, bu da ümumi quraşdırılmış elektrik gücünün təxminən 18,8 faizini təşkil edir. 2027-ci ilə qədər isə əlavə 2 QVt-dan çox gücün istismara verilməsi planlaşdırılır.

Bir sıra layihələr Azərbaycanın bərpa olunan enerji sahəsində geri dönməz irəliləyişini nümayiş etdirdi. Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Masdar şirkəti ilə birgə inkişaf etdirilən Qaradağ Günəş Elektrik Stansiyası (230 MVt) 2023-cü ilin oktyabrında istifadəyə verildikdən sonra iki il ərzində 1 milyard kilovat-saatdan çox enerji istehsal edərək ildə 110 milyon kubmetr qaza qənaət etmiş və 200 min ton CO₂ emissiyasının qarşısını almışdır.

Səudiyyə Ərəbistanının ACWA Power şirkəti ilə inşa edilən Xızı–Abşeron Külək Elektrik Stansiyası (240 MVt) tam şəbəkəyə qoşulma mərhələsinə yaxınlaşdı. Paralel olaraq, bp-nin dəstəklədiyi Cəbrayıldakı “Şəfəq” Günəş Elektrik Stansiyası (240 MVt) tikinti mərhələsində irəlilədi və innovativ virtual enerji ötürülməsi modeli vasitəsilə Səngəçal terminalının dekarbonizasiyasını təxminən 50 faiz səviyyəsində təmin etməyi hədəflədi.

Masdar-ın iri layihələri – Biləsuvar (445 MVt), Neftçala (315 MVt) və Abşeron–Qaradağ külək stansiyası (240 MVt) – Azərbaycanın qlobal investorlar üçün cəlbediciliyini daha da gücləndirdi. Oktyabr ayında Biləsuvar layihəsinin ilk modulları quraşdırıldı. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun azad edilmiş ərazilərində Nobel Energy şirkətinin “Üfüq” və “Şəms” günəş stansiyaları (hər biri 50 MVt) üçün təməl işləri aparıldı. Bu layihələr postmünaqişə bərpasına töhfə verməklə yanaşı, dayanıqlılıq məqsədlərinə də uyğunlaşır. Azad edilmiş ərazilərin böyük bərpa olunan enerji potensialının Azərbaycanın yaşıl enerji keçidində mühüm rol oynayacağı gözlənilir.

2025-ci ildə Azərbaycan yaşıl elektrik enerjisinin tranziti və ixracı üzrə regional mərkəzə çevrildi

Azərbaycanın iştirakı ilə formalaşan yaşıl enerji dəhlizləri ölkənin Avropa ilə Asiyanın kəsişməsində yerləşməsindən, zəngin bərpa olunan enerji resurslarından və inkişaf edən elektrik infrastrukturlarından istifadə edərək, istehsalçıları yüksək tələbatlı bazarlarla birləşdirməyi hədəfləyir.

2022-ci ilin dekabrında Azərbaycan, Gürcüstan, Rumıniya və Macarıstan arasında imzalanmış Qara dəniz sualtı kabeli layihəsi bu yanaşmanın bariz nümunəsidir. Təxminən 1 195 kilometr uzunluğa malik olan və adı çəkilən ölkələri birləşdirən layihə 2025-ci ilin dekabrında Aİ-nin Qarşılıqlı Maraqlar Layihəsi (PMI) statusunu aldı. Bu status maliyyələşmə və tənzimləyici dəstəyi sürətləndirməklə yanaşı, dəhlizi Avropanın strateji enerji infrastrukturlarına inteqrasiya edir. İstismara verildikdən sonra kabel 1 000–1 300 MVt həcmində bərpa olunan elektrik enerjisini ötürəcək və faktiki olaraq Azərbaycanı Avropa bazarlarına təmiz enerji qapısına çevirəcək. Layihənin tikinti dəyəri təxminən 3,5 milyard avro qiymətləndirilir və 3–4 il çəkəcəyi gözlənilir. Avropa Komissiyası layihəyə 2,3 milyard avro ayırmağı planlaşdırır. Texniki imkanlardan əlavə, bu dəhliz geosiyasi əhəmiyyət də daşıyaraq Azərbaycanın Avropanın bərpa olunan enerji mənbələrinin şaxələndirilməsində etibarlı tərəfdaş kimi mövqeyini möhkəmləndirir və ölkənin ənənəvi qaz təchizatçısı rolunu tamamlayır.

Bunu tamamlayan digər təşəbbüs COP29-dan sonra institusional xarakter alan Mərkəzi Asiya–Azərbaycan yaşıl enerji dəhlizidir. Qazaxıstan və Özbəkistanla imzalanmış rəsmi sazişlər, Bakıda yerləşən birgə müəssisə və Asiya İnkişaf Bankı (ADB) ilə Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankının (AIIB) texniki-iqtisadi əsaslandırmaları Mərkəzi Asiyanın günəş və külək potensialından əldə olunan yaşıl elektrik enerjisinin Azərbaycan üzərindən Avropaya ötürülməsini hədəfləyir.

Eyni zamanda, 2025-ci ilin aprelində Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə və Bolqarıstan arasında Anlaşma Memorandumu imzalanaraq tərəflər arasında bərpa olunan elektrik enerjisinin sərhədlərarası ötürülməsi və ticarəti rəsmiləşdirildi. Bu təşəbbüs Azərbaycan tərəfindən bərpa olunan mənbələrdən istehsal olunan elektrik enerjisinin Avropa bazarına daşınması üçün daha bir dəhliz rolunu oynayacaq. Layihə yalnız fiziki interkonnektorların genişləndirilməsini deyil, həm də milli şəbəkələrin Avropa Elektrik Ötürücü Sistem Operatorları Şəbəkəsi (ENTSO-E) ilə inteqrasiyasını hədəfləyir. Razılaşma regional enerji inteqrasiyasını dərinləşdirərək iri həcmli və çevik elektrik axınlarına, dəyişkən bərpa olunan istehsalın balanslaşdırılmasına və enerji təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə zəmin yaradır.

Nəticə etibarilə, 2025-ci ilin sonuna Azərbaycan Avropa üçün qaz təhlükəsizliyi təminatçısı rolunu qoruyub saxlayaraq, eyni zamanda bərpa olunan gələcəyi möhkəmləndirən kabellər, turbinlər, günəş panelləri və maliyyə alətləri inşa etdi.

Enerji keçidini kəskin qırılma kimi deyil, mərhələli proses kimi qəbul edən Azərbaycan karbohidrogen istehsalını davam etdirməklə yanaşı, bərpa olunan enerjiyə və sərhədlərarası əlaqəliliyə investisiyalar yatırdı. Nəticədə, 2025-ci il bu ikili yanaşmanın möhkəmləndirilməsini əks etdirdi və Azərbaycan həm ənənəvi enerji rolunu saxladı, həm də yeni yaranan yaşıl enerji şəbəkələrində iştirakını genişləndirdi.