Politoloq: ABŞ–İran qarşıdurmasının hərbi fazaya keçməsi regionda risklərlə yanaşı yeni geosiyasi reallıqlar yarada bilər

ABŞ ilə İran arasında artan gərginliyin birbaşa hərbi qarşıdurmaya çevrilməsi ehtimalı Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik arxitekturasını ciddi şəkildə sarsıda və genişmiqyaslı dəyişikliklərə səbəb ola bilər.

Bu barədə "The Daily Baku" - ya açıqlamasında politoloq Elnur Ənvəroğlu bildirib.

Onun sözlərinə görə, əgər qarşıdurma hava zərbələri, dəniz blokadası və ya proksi qüvvələrin daha geniş şəkildə prosesə cəlb olunması ilə müşayiət olunan hərbi fazaya keçərsə, regionda üç əsas dəyişiklik qaçılmaz görünür.

Politoloq ilk növbədə asimmetrik müharibə risklərinin artacağını qeyd edib: “Yaxın Şərq üçün asimmetrik müharibə praktikası yeni deyil. İran birbaşa klassik müharibədən daha çox Hörmüz boğazında təzyiqi artırmaq, Körfəz ölkələrinə qarşı proksi zərbələrini genişləndirmək, İsrailə qarşı Hizbullah və digər şəbəkələri aktivləşdirmək, eyni zamanda kiber və enerji infrastrukturlarına hücumları intensivləşdirmək kimi alətlərdən istifadə edə bilər. Bu isə təhlükəsizlik risklərinin coğrafiyasını genişləndirərək paralel şəkildə yeni gərginlik ocaqları yarada bilər”.

Elnur Ənvəroğlu ikinci mühüm tendensiyanın ABŞ-ın regiondakı hərbi varlığının artması ola biləcəyini vurğulayıb: “ABŞ hərbi aktivliyinin yüksəlməsi risklərin faktiki olaraq ixrac edilməsinə gətirib çıxara bilər. İranla bağlı tranzit marşrutları, enerji infrastrukturları, eləcə də Tehranla sərhədi olan və ya onunla iqtisadi əlaqələr saxlayan ölkələr potensial risk zonasına çevrilə bilər”.

Ekspert üçüncü ssenari kimi böyük güclərin dolayı qarşıdurmasını istisna etməyib: “Rusiya və Çin birbaşa müharibəyə qoşulmaya bilərlər, lakin onların ABŞ-ın manevr imkanlarını daraltmağa çalışacağı gözləniləndir. Paralel olaraq alternativ enerji və ticarət marşrutlarının gücləndirilməsi istiqamətində addımların sürətlənməsi mümkündür ki, bu da qlobal geoiqtisadi balanslara təsir göstərə bilər”.

Politoloq baş verə biləcək proseslərin Azərbaycan üçün mümkün nəticələrinə də toxunub. Onun fikrincə, müəyyən risklər qaçılmazdır: “Belə bir ssenaridə qlobal enerji bazarlarında volatillik arta, sığorta və logistika xərcləri yüksələ, regional gərginlik isə investisiya risklərini artıraraq iqtisadi planlamanı çətinləşdirə bilər”.

Bununla yanaşı, Ənvəroğlu bəzi potensial üstünlüklərin də yarana biləcəyini qeyd edib, lakin Azərbaycanın belə bir gərginliyin baş verməsini arzulamadığını xüsusi vurğulayıb: “Avropa üçün Rusiya və Yaxın Şərqdən kənarda yerləşən sabit enerji mənbələrinin əhəmiyyəti arta bilər. Bu kontekstdə Cənub Qaz Dəhlizi və onun genişləndirilməsi gündəliyi daha strateji xarakter alar və Azərbaycanın ‘enerji təhlükəsizliyi tərəfdaşı’ statusunu gücləndirə bilər. Bununla belə, Azərbaycan regionda sabitliyin qorunmasının tərəfdarıdır və belə bir geosiyasi eskalasiyanı arzu edən tərəf deyil”.

Ekspert Türkiyənin ABŞ, İran və Türkiyə arasında üçtərəfli sammit təşəbbüsünün reallıq ehtimalını da dəyərləndirib. Onun sözlərinə görə, Türkiyənin regiondakı rolu bu məsələdə əsas müəyyənedici amildir: “Türkiyə NATO üzvüdür, eyni zamanda İranla açıq diplomatik kanallara malikdir. ABŞ-la müəyyən fikir ayrılıqları – məsələn, YPG/PYD məsələsi – mövcud olsa da, tərəflər arasında funksional münasibətlər qorunur. Ən vacibi isə rəsmi Ankara regionda sərt güc və diplomatiya kombinasiyasına malik nadir aktorlardandır”.

Politoloq hesab edir ki, Türkiyə qlobal güclərə birbaşa təsir imkanlarına malik olmasa da, böhranın idarə olunmasına mühüm töhfə verə bilər: “Rusiya, Çin və ya Avropa İttifaqı kimi nəhəng aktorların qərarlarına birbaşa təsir etmək çətin olsa da, Ankara vasitəçilik mexanizmləri ilə gərginliyin idarə olunmasına və dialoq platformalarının formalaşdırılmasına real töhfə verə bilər. Bu baxımdan üçtərəfli sammit təşəbbüsü düzgün diplomatik konfiqurasiya qurularsa, müəyyən nəticələr doğura bilər”.

Politoloqun qənaətinə görə, mövcud şəraitdə əsas prioritet regionda balansın qorunması və hərbi eskalasiyanın qarşısının alınmasıdır. “Çünki genişmiqyaslı qarşıdurma yalnız Yaxın Şərq üçün deyil, bütövlükdə Avrasiya təhlükəsizlik mühiti üçün uzunmüddətli və çətin idarə olunan nəticələr yarada bilər”, – deyə Elnur Ənvəroğlu əlavə edib.