Pakistanlı ekspert: Orta Dəhliz Avrasiyada yeni iqtisadi nizamın təməlidir

Qlobal ticarət marşrutlarının yenidən formalaşdığı, ənənəvi nəqliyyat xətlərinin risklərlə üzləşdiyi bir dövrdə Orta Dəhlizin artan strateji çəkisi region üçün yeni iqtisadi və geosiyasi imkanlar yaradır. Bu kontekstdə Azərbaycanın rolu və regional sülhün bağlantısallığa mümkün təsirləri xüsusi diqqət çəkir.

Pakistanın Sülh və Diplomatik Araşdırmalar İnstitutunun təsisçisi, iqtisadi analitik və politoloq Asef Məhəmməd Nur "The Daily Baku" -ya açıqlamasında bildirib ki, Orta Dəhlizin yüksəlişi sadəcə infrastruktur layihəsi deyil, qlobal ticarət sisteminin yenidən formalaşmasının bariz göstəricisidir.

Onun sözlərinə görə, 2022-ci ildən sonra yaranan geosiyasi reallıqlar – Ukrayna müharibəsi səbəbindən şimal marşrutlarının pozulması, Qırmızı dənizdə təhlükəsizlik risklərinin artması və dəniz boğazlarının kövrəkliyi – qlobal şirkətləri tədarük zəncirlərinin dayanıqlılığı barədə ciddi şəkildə düşünməyə vadar edib. “Bu şəraitdə Orta Dəhliz alternativ marşrut olmaqdan çıxaraq strateji seçimə çevrilib”, – deyə ekspert vurğulayıb.

Asef Məhəmməd Nur qeyd edib ki, son aylarda Münhen Təhlükəsizlik Konfransında, eləcə də Tsaxkadzorda Azərbaycan və Ermənistan vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələrinin iştirakı ilə keçirilən “Sülh Körpüsü” müzakirələrində Orta Dəhliz artıq daha geniş Avrasiya sabitlik çərçivəsinin tərkib hissəsi kimi dəyərləndirilir. “Bu marşrutun əsas üstünlüyü onun dayanıqlığıdır. Sanksiyalar, regional münaqişələr və geosiyasi rəqabətin fonunda ticarətin şaxələndirilməsi həyati əhəmiyyət kəsb edir”, – deyə o bildirib.

Ekspertin sözlərinə görə, Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu kimi tanınan Orta Dəhliz həm Rusiya, həm də İran ərazisindən yan keçməklə, Qazaxıstan, Xəzər dənizi, Azərbaycan və Avropa istiqamətində nisbətən sabit quru alternativi təqdim edir. Hazırda Sian–Bakı xətti üzrə tranzit müddəti 11–16 gün arasında dəyişir. 2026-cı ilin yanvar göstəricilərinə əsasən, bu müddət orta hesabla 16 gün təşkil edib və 2025-ci il ərzində marşrut üzrə 400-dən çox blok qatar hərəkət edib.

Asef Məhəmməd Nur bildirib ki, yükdaşımaların həcmi sürətlə artır. 2022–2026-cı illər arasında Qazaxıstan üzərindən daşınan yüklər dörd dəfə artaraq 2025-ci ildə 4,1 milyon tona çatıb. Avropa İttifaqının “Global Gateway” təşəbbüsü çərçivəsində regiona 12 milyard avro, o cümlədən nəqliyyat sahəsinə 3 milyard avro ayrılması, eləcə də Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankının Almatı Dəmir Yolu Bypass layihəsinə 150 milyon dollar kredit ayırması Orta Dəhlizə beynəlxalq marağın artdığını göstərir.

Ekspert Azərbaycanın bu prosesdə mərkəzi rol oynadığını vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, Ələt limanının genişləndirilməsi və Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolunun modernləşdirilməsi ölkəni regional bağlantı mərkəzinə çevirir. “Orta Dəhliz artıq yalnız fiziki infrastruktur deyil. Rəqəmsal gömrük sistemləri, süni intellektə əsaslanan logistika həlləri və Xəzər–Qara dəniz enerji kabeli kimi layihələr bu marşrutu ‘yaşıl’ və rəqəmsal ticarət arteriyasına çevirir”, – deyə o əlavə edib.

Asef Məhəmməd Nur bildirib ki, Ermənistanla Azərbaycan arasında davamlı sülh bu transformasiyanı daha da sürətləndirə bilər. Vaşinqtonda 2025-ci ilin avqustunda müzakirə olunan və 2026-cı ilin fevralında ABŞ–Azərbaycan Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasında əksini tapan TRIPP təşəbbüsü Syunik üzərindən 43 kilometrlik əlaqəni nəzərdə tutur. “Bu layihə reallaşarsa, dəmir yolu, avtomobil yolu, boru kəmərləri və fiber-optik xətlər üzrə fasiləsiz bağlantı təmin edilə bilər”, – deyə ekspert qeyd edib.

Onun fikrincə, bu proses regiondaxili ticarəti 20–30 faiz artıra bilər. Artıq etimad quruculuğu addımları müşahidə olunur: 2025-ci ilin dekabrında Azərbaycandan Ermənistana Gürcüstan üzərindən benzin ixracı həyata keçirilib, tranzit məhdudiyyətləri aradan qaldırılıb və 2025-ci ilin avqustundan etibarən sərhəddə insident qeydə alınmayıb.

Ekspert sonda bildirib ki, gələcək mərhələdə Xəzər limanlarına investisiyalar, rəqəmsal gömrük platformalarının genişləndirilməsi, Avropa maliyyə alətləri ilə risklərin azaldılması və həssas nöqtələrdə təhlükəsizlik mexanizmləri Orta Dəhlizin dayanıqlı inkişafını təmin edəcək. “Bu elementlər bir araya gələrsə, Orta Dəhliz Qafqaz–Mərkəzi Asiya bağlantısının əsas sütununa çevrilə, Azərbaycanın regional orta güc statusunu möhkəmləndirə və Avrasiya məkanında daha sabit, qarşılıqlı asılı iqtisadi nizamın formalaşmasına töhfə verə bilər”, – deyə Asef Məhəmməd Nur vurğulayıb.