2026-cı il martın 5-də İran Azərbaycanın Naxçıvan hava limanına və yaxınlıqdakı məktəbə silahlı hücum həyata keçirmişdir. Nəticədə dörd mülki şəxs yaralanıb. Azərbaycan hökuməti üzr tələb edən və mümkün cavab tədbirlərinin görülə biləcəyini bildirən sərt bəyanatlar verib. Bu hücumları anlamaq üçün daha geniş kontekstə nəzər salmaq lazımdır.
İran həmişə Azərbaycan Respublikasına qarşı qeyri-dost münasibət sərgiləyib. Bunun əsas səbəbi İran əhalisinin 25-40 faizini təşkil edən azərbaycanlılar məsələsidir. Azərbaycanlı mənşəli Qacarlar sülaləsinin hakimiyyəti dövründə milli məsələ problem deyildi. Etnik və dil siyasəti məsələsi isə 1925-ci ildə kəmsavad hərbçi zabit Rza adlı bir şəxsin (şübhəsiz ki, xarici dəstəklə) Qacarları devirməsindən sonra aktuallaşdı. Rza özünün sadə mənşəyini gizlətmək üçün “sülaləsi” üçün dəbdəbəli “Pəhləvi” soyadını qəbul etdi və fars millətçiliyinə əsaslanan milli dövlət qurmaq və digər millətləri farslaşdırmaq yolunu seçdi.
Azərbaycanlıların guya “cəmi” bir neçə min il əvvəl əslində fars olduqlarını, lakin Səlcuq və Monqol istilaları nəticəsində möcüzəvi şəkildə türkləşdiklərini “sübut etmək” üçün cəfəng “elmi” hipotezlər irəli sürüldü. Rza və onun oğlu Məhəmmədin dövründə bəzi elementləri faşizmlə səsləşən bu açıq fars millətçiliyi azərbaycanlılar arasında geniş narazılığa səbəb oldu.
Fransada məskunlaşan, çox da yüksək elmi göstəriciləri olmayan bir din xadimi olan Xomeyninin 1979-cu ildə şahı devirməsi və şiəlikdə əvvəllər görünməmiş bir anlayış olan və tanınmış İran din alimlərinin rədd etdiyi “vilayəti-fəqih” konsepsiyası əsasında qurulan “dini dövlət”in yaradılması bu farslaşdırma siyasətinin yenidən tənzimlənməsinə xidmət etdi. Yeni qurulan rejim dövründə hamının müsəlman kimi “bərabər” olduğu elan edildi. Lakin nədənsə farslar və fars dili digərlərindən daha “bərabər” sayılır. Şah dövrünün farslaşdırma siyasəti Xomeyninin qurduğu rejim altında da davam edir, sadəcə bu dəfə müxtəlif etnik qrupları bir arada saxlamaq üçün dini ideologiya əlavə “yapışqan” rolunu oynayır. Rejimin nəzərində ən yaxşı azərbaycanlı öz türk mənşəyini inkar edən və tam şəkildə farslaşmış olan azərbaycanlıdır. Xomeyni rejimi onun assimilyasiya siyasəti ilə razılaşmayan azərbaycanlılara qarşı, o cümlədən şah rejimi dövründə belə toxunulmaz hesab edilən, İranın ən yüksək kvalifikasiyalı dini xadimi, azərbaycanlı mərcayi-təqlid Ayətulla Şəriətmədariyə qarşı sərt repressiya həyata keçirib.
1980-1988-ci illər İran-İraq müharibəsi Xomeyni rejimini xeyli möhkəmləndirdi və azərbaycanlılar arasında etnik narazılığı müəyyən qədər arxa plana atdı. Lakin müharibənin bitməsindən cəmi üç il sonra İranın farslaşdırma siyasəti üçün çağırış yaradan bir inkişaf baş verdi - 1991-ci ildə Azərbaycan Respublikası öz müstəqilliyini bərpa etdi. İran rəhbərliyi bunu tamamilə arzuolunmaz bir inkişaf və azərbaycanlıların geniş miqyaslı assimilyasiyası siyasəti üçün maneə kimi qiymətləndirdi. İranın şovinist fars siyasi elitası Azərbaycan dilinin dövlət dili olduğu güclü və müstəqil Azərbaycan dövlətini Cənubi azərbaycanlılar üçün, ən azı dil hüquqları tələb etmək baxımından, ilham mənbəyi kimi təhdid hesab edir.
İranın fars rejimi özünün assimilyasiya siyasətinə təhdid hesab etdiyi bu inkişafı neytrallaşdırmaq üçün iki əsas vasitədən istifadə edib.
Birincisi, Ermənistanın hərbi işğalını dəstəkləməklə Azərbaycanı zəif saxlamağa çalışıb. Zəif Azərbaycan Cənubi azərbaycanlıların gözündə daha az cəlbedici alternativ olmalı idi. “Azərbaycan Respublikasının özündən daha kiçik Ermənistanın öhdəsindən gələ bilməməsi” rejimin Cənubi azərbaycanlılara yönəlmiş təbliğatının əsas arqumentlərindən biri idi və onların guya farsların himayəsi olmadan yaşaya bilməyəcəyinin əsas sübutu kimi təqdim olunurdu.
İkincisi, İran şiə təbliğatı vasitəsilə Azərbaycanı daxildən zəiflətməyə, cəmiyyəti radikallaşdırmağa, hökumətə təzyiq göstərməyə və nəticədə Azərbaycanın İranın nəzarəti altında olan dini dövlətə çevrilməsinə nail olmağa çalışıb.
Azərbaycanın Ermənistan üzərində qazandığı parlaq qələbə, yüksək hərbi məharət nümayiş etdirməsi və İranın təxribat cəhdlərinə qarşı operativ tədbirlər görməsi İranın bu alətlərini böyük ölçüdə zərərsizləşdirdi. Bundan əlavə, İranın strateji səhvləri - nüvə proqramına və Yaxın Şərqdə silahlı qruplara böyük resurslar israf etməsi, İsraillə qarşıdurmaya girməsi və ABŞ və Körfəz ərəb dövlətləri ilə düşmən münasibətlər saxlaması - onun getdikcə daha çox təcrid olunmasına və zəifləməsinə səbəb olub.
İndi İran bunun nəticələri ilə üz-üzədir.
Bu mərhələdə İran azərbaycanlılarının mövqeyi həlledici əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycana qarşı hücum Azərbaycanı və onun mümkün cavab tədbirlərini “İranın düşmənləri” ilə birgə qurulmuş bir sui-qəsdin tərkib hissəsi kimi təqdim etməklə azərbaycanlıları rejim ətrafında səfərbər etmək məqsədi daşıyan ümidsiz və riskli addımdır.
Azərbaycanın çevik və qətiyyətli reaksiyası göstərir ki, ölkə öz milli təhlükəsizliyini qorumaqda tərəddüd etməyəcək. İran rejimi Azərbaycanla mümkün qarşıdurmanın Cənubi azərbaycanlıların rejimə sədaqətini gücləndirəcəyini düşünməklə ciddi səhvə yol verir. Artıq İran daxilindən Cənubi azərbaycanlıların Azərbaycanın son hücumuna görə hökumətin siyasətindən narazı olduğunu göstərən siqnallar gəlir.
Buna görə də İran üçün ən doğru yol Azərbaycanın açıq saxladığı qapıdan istifadə etməkdir - İran üzr istəməli və 2026-cı il martın 5-də Naxçıvana edilən hücumları təşkil edən şəxslərə qarşı müvafiq tədbirlər görməlidir.
The Daily Baku redaksiyası
© 2026 The Daily Baku. Bütün hüquqlar qorunur.