ABŞ-ın Azərbaycan və Ermənistanla Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyaları: Müqayisəli təhlil

2026-cı il fevralın 10-da Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və ABŞ-ın vitse-prezidenti Cey Di Vens Azərbaycan Respublikası Hökuməti ilə Amerika Birləşmiş Ştatları Hökuməti arasında Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasını imzaladılar. Oxşar sənəd 2025-ci il yanvarın 14-də Vaşinqtonda ABŞ ilə Ermənistan arasında imzalanmışdır.

Bu sənədlər ilk baxışdan oxşar görünsə də, məzmun etibarilə ciddi şəkildə fərqlənir. Bu fərqlər ABŞ-ın iki ayrı administrasiyasının fərqli yanaşmalarını və Cənubi Qafqazda tərəfdaşlıq anlayışının iki əsaslı şəkildə fərqli modelini əks etdirir.

Bayden administrasiyasının son günlərində Ermənistanla imzalanmış xartiya normativ dünyagörüşünə söykənir. Sənəd münasibətləri əsasən birtərəfli proses kimi təqdim edir və Bayden dövrünün xarakterik demokratiya və insan hüquqları diskursu vasitəsilə Ermənistanın bir növ tərbiyələndirilməsini hədəfləyir. Bu xartiya mahiyyət etibarilə transformativdir, Ermənistanı bərabərhüquqlu tərəfdaşdan çox, siyasi və institusional baxımdan yenidən formalaşdırılmalı olan dövlət kimi təqdim edir.

Azərbaycanla Tramp administrasiyası dövründə imzalanmış xartiya tamamilə şəkildə fərqli strateji fəlsəfəni əks etdirir. Sənəd həm dili, həm də məzmunu baxımından realistdir və gücü, resursları və konkret maraqları ön plana çıxarır. Azərbaycan mövcud üstünlükləri (enerji ehtiyatları, tranzit coğrafiyası, təhlükəsizlik potensialı və texnoloji ambisiyaları) ilə yenidən formalaşdırılmalı deyil, qarşılıqlı faydalalı əməkdaşlığa qabil bacarıqlı strateji aktor kimi təqdim olunur. Böyük infrastruktur layihələrinə, enerji dəhlizlərinə, rəqəmsal bağlantılara, süni intellektə və müdafiə sahəsində əməkdaşlığa vurğu konkret nəticələrə və sürətli icraya yönəlmiş yanaşmanı göstərir.

Ən vacibi isə odur ki, Azərbaycanla imzalanmış xartiya Azərbaycanı kiçik və ya islahatlardan asılı tərəfdaş kimi yox, ABŞ-la bərabər səviyyəli tərəfdaş kimi təqdim edir. Dil simmetrik və transaksional xarakter daşıyır, qarşılıqlı fayda, birgə təşəbbüslər və ortaq strateji maraqlar ön plana çəkilir. Azərbaycan siyasi hamiliyə və ya institusional korrektəyə ehtiyac duyan dövlət kimi yox, etibarlı enerji təchizatçısı və transkontinental əlaqələr üçün əsas regional mərkəz kimi təqdim olunur. Təhlükəsizlik əməkdaşlığı praktiki müstəvidə - terrorizmə qarşı mübarizə, kibertəhlükəsizlik və müdafiə ticarəti sahələrində -  qurulur və bu,  Azərbaycanın artıq kifayət qədər strateji təsir vasitələrinə və dəyərə malik olduğuna dair realist qiymətləndirməni əks etdirir.

Beləliklə, iki xartiya arasındakı fərqlər həm ölkələrin aralarındakı fərqləri, həm də ABŞ-ın iki administrasiyasının idarəetmə fəlsəfələrindəki müxtəlifliyi göstərir. Ermənistana islahat və şərtlilik çərçivəsinə salınmış uzunmüddətli asılı dövlət kimi yanaşılır. Azərbaycan isə dəyəri enerji təhlükəsizliyi, tranzit marşrutları, texnoloji platformalar və təhlükəsizlik əməkdaşlığında olan strateji bərabər tərəfdaş kimi qəbul edilir. Bayden administrasiyası ABŞ təsirini normativ və himayəçi yanaşma ilə möhkəmləndirməyə çalışdığı halda, Tramp administrasiyası strateji faydanı və güclər balansı üstünlüyünü maksimuma çatdırmağı hədəfləyir.

Beləliklə, imzalanmış xartiya Prezident İlham Əliyevin məqsədyönlü, sistematik və prinsipial siyasətinin nəticəsi olmaqla, Azərbaycan həm mütləq, həm də müqayisəli əsasda tarixi nailiyyəti təşkil edir.

The Daily Baku redaksiyası